Milano metropol evropian, sinonim i vlerave kulturore e artistike

E Premte, 01 Tetor 2010 11:01

Milano njihet si kryeqendra evropiane si dhe metropol ekonomie ,qender e rendesishme e urbanizmit dhe aqitektures si dhe djep i kultures ,artit dhe modes si dhe dizajnit industrial bashke me Parisin,Londren dhe Nju Jorkun.

 Milano eshte qyteti me i madh ne regjionin e Lombardise , njeherit eshte komuna e dyte ne Itali per nga popullata pas Romes .Ne Milano jetojne 1.311.741 banore duke qene keshtu qendra me e popullzuar ne Evrope dhe njihet si qendra me e frenkuentuar me linje metropolitane ne Itali dhe me gjere . 

Milano me nje siperfaqe prej 183,77 km2 gjendet 25 km ne lindje te lumit Ticino, 25 km ne perendim te lumit Adda,35 km ne veri te lumit Po dhe 50 km ne jug te liqenit Como dhe te kufirit Zvicran. Klima e qytetit eshte gjysem continentale, dimrat jane te ftohta dhe me lageshti,kurse vera e shte e nxehte dhe me lageshti ajri ku mbrete ron kryesisht ajer i rende .

Milano njihet si kryeqendra evropiane si dhe metropol ekonomie ,qender e rendesishme e urbanizmit dhe aqitektures si dhe djep i kultures ,artit dhe modes si dhe dizajnit industrial bashke me Parisin,Londren dhe Nju Jorkun. 

Historia e qytetit Milano ne disa periudha kohore

Periudha antike

Milano eshte themeluar nga popujt ligur dhe celto ligur nga Insubri qe ishin pjese e epokes se kultures Golasecca. Themelimi bazohet ne theniet e vjetra te Tito Livio ,pastaj ne epoken mesjetare nga Bonvesin de la Riva,reth viteve 600 para Krishtit.Pastaj pushtohet nga Galli Biturigi. Pas pushtimit te Gale ve qyteti okupohet dhe meret nga Romanet ,keshtu qe ka fillimi i shekullit te dyte para Krishtit shihej dominimi i plote i Romaneve dhe i Anibalit te cilet zbulojn respektivisht emerojn toponimin e pare te quajtur Mediolanum qe do te thote mesmali apo mesbjeshkes .

Me pas vijn edhe sundimtar te tjere si Gulio Cesare ,imperator te tjere si Dioklecianie pastaj Constantino etj.Ky i fundit ne vitet 313 p.k.e themeloi dhe e pruri kultin Krishtere dhe filluan te ndertojne kisha dhe basilica paleokristiane.

Me pas ne periudhen e veskofeve Ambrogio dhe Teodosio Milano do te shendrohet ne qender te kishes Oksidentale.

Periudha mesjetare 

Ne periudhen mesjetare pas invazioneve Burgunde erdhi deri te lufta e quajtur Gotike,ku pati shume de me dhe shktarerime te medha.Ne shek.e VI-te me ardhjen e Longobardit ne bjeshket e Padanise nisen shenjat e para te gjallerise dhe rilindjes. Me ardhjen e mbretit Albiono qendrat urbane si dhe malore nisen te ripopullohen madje duke i dhene territorit nje strukture me elemente romake dhe germanike .Prej atehere pjesa me e larte e Italise pra pjesa veriore e mer emrin e dominuesit te ate hershem Langobardia Maior,(prej kesaj me vone vjen termi i regjionit te sotshem Lombardia)kurse Milano do te behet njera nder qendrat e kesaj mbreterie.

Periudha moderne

Ne periudhen moderne qyteti bie ne duart e spanjolleve te Filippit te dyte Spanjoll.Karakteristike e shte zhvillimi ne aspektin kulturor dhe artistik,arti barok ku edhe sot e kesaj dite mund te verehen ne qytet.

Ne shek.e XVIII qyteti kalon ne duart e sundimtare ve austriak dhe pas tre vitesh ne krye vjen Mbreti i Sardenjes edhe ketu kemi nje periudhe te lulezmit kulturor e identifikuar me operat e njohura te Pietro Verri, Cesare Beccaria e Paolo Frisi.

Invasioni Austriak ka zgjatur deri sa ka ardhur Napoleon Bonaparta. Ardhja e Bonapartes ka ngjallur entuziazem tek milanezet te cilet tek ai kane pare idene per realizimin e revolucionit Francez.

Periudha bashkekohore

Ne periudhen bashkekohore pas regjimit te Napoleonit bashke me mbreterin Lombardo-Veneto ne fillim te shek.XIX kthehet perandoria Austriake e cila sundon deri ne vitin 1859 ne luften e dyte te Pamvarsimit Milano be he t pjese e Mbreterise se Sardenjes e cila me vone behet Mbreteri e Italise nga viti 1861.Ne vitin 1883 ne rugen Santa Radegonda afer sheshit Duomo,inaugurohet centrali i pare elektrik i Europes continentale .Ne shek.e XX qyteti behet seli e Ekspozitave Universale,behet simbol i socializmit prej ku lind edhe partia socialiste e Italise .Gjithashtu Milano behet edhe djep i levizjes Fashiste .Gjate luftes se dyte boterore ne vitin 1943 Milano perjeton bombardimet anglo-amerikane te cilet shkatrojne ne mase te madhe pasurite kulturore,artsitike te qytetit ;Teatrin Scala,sheshin Marino,seline e Corriere della sera, Keshtjella Sforzesco,Kisha Santa Maria,kurse Piazza Duomo arrin tu shpetoj bombardimit , pesojne vetem disa shtylla te ketij objekti te rendesishem kulturor. 

Mbi 500.000 njerez detyrohen ta leshojn qytetin ,250.000 mbesin pa kulm mbi koke .

Ne 25 prill 1945 njihet si dita kombetare e clirimit dhe pas gjitha torturave ,pas krejt atij gjenocidi te madh qe perjetuan nxenesit e shkolles fillore 184 femije u ekzekutuan, si dhe viktima ne njerez ,per nje dite 614 viktima, Milano fiton lirine dhe me dinjitet te madh kujton tradicionalisht heronjte ne kopshtin Monte Stella. Pas clirimit fillon edhe rikonstruimi industrial dhe kulturor i vendit. Pastaj Milano do te behet qender edhe e politikes se Italise ,keshtu qe ne fillim me qytetin udheheqin partia Socialiste e Italise me Bettino Kraksin dhe me pas qyteti udhehiqet nga pasaniku dhe politikani Milanez Silvio Berluskoni i cili aktualisht udheheq qeverine me koaliconin e te djathtes qendrore. Sot Milano eshte qender e njohur industriale dhe ekonomike ,njera nder qendrat me te njiohura bankare dhe finanziare,gjithashtu njihet si qender e modes ,e disa Universiteteve, e shtypit e mediumeve si dhe qender e televizionit dhe rrjetit Mediaset.

Monumentet kulturo-artistike dhe vendet interesante te qytetit

Monument kryesor dhe simbol i qytetit jane katedralet e Santa Maria Nascente e cila njihet me emrin Duomo si qender e jetes kulurore dhe ekonomike dhe pike takim i turisteve nga e gjithe bota. Ne afersi te saj ndodhet Teatri i mirenjohur Teatro alla Scala,njeri nder teatrot lirik me te njohur ne bote .

Mu aty ndodhet edhe galeria Vittorio Emanuele II e mbuluar me hekur dhe qelq me nje stil ekletik.Momunemnt tjetre me rendesi eshte edhe Keshtjella Castello Sforzesco, pastaj basilica di Sant Ambrogio, kisha Santa Maria delle Grazie.(Avni Osmani). Si ndertim modern dhe interesant llogaritet stacioni qendror Milano centrale e cila ka nje hapsire te madhe e pasur me hekurudha dhe linja metropolitane si dhe stadiumi Giuseppe Meazza. Qyteti eshte i pasur me muze dhe galeri artesh,me e famshmja eshte Pinacoteca di Brera ne te cilen vijn opera te shekullit te XIV dhe shek.XX pastaj muzeu Poldi Pezzoli ,muzeu Castello Sforzesco etj. Milano njihet edhe per nga sistemi me i madh kabllovik ne Europe ,per nga lidhjet e medha mediatike si tv,radio,madje shtypi i perditshem ,periodik. Ne qytet gjendet Mediaseti nje dege e Rai,Sky,Mtv,Odeon ,Telelombardia si radio stacione lokale e rajonale.Seline ne Milano e ka gazeta La republica,Corriere della sera,Panorama,Tutto Sport, La Stampa e shume e shume te tjera. Milanezet njihen si njerez te pasionuar pas leximit ,ketu kemi parasysh numrin e bibliotekave te qytetit te cilat jane te vizituara dhe te frekuentuara nga qytetar e studente .Ne Milano ndodhen 5 Universitete publike dhe 7private.Nga gjiri Milanez kane dale muzicent,artist dhe kengetar te njohur te cilet Italine e kan afirmuar neper Evrope dhe me gjere.

Moda dhe dizajni industrial

Qe nga vitet e 80-eta Milano behet e njohur si Qyeti i modes dhe bashke me Parsin eshte kryeqyteti boteror i modes .Ketu e ka seline edhe Dhoma kombetare e modes Italiane e cila meret me zhvillimin dhe afirmimin e vlerave te stilisteve te rinj madje duke i afirmuar edhe ne bote . Ne Milano gjejme laramani te veshjeve dhe stileve,me kreator dhe stilist te njohur perplot shije dhe sharm. Milano se bashku me Torinon jane te njohura per nga dizajni industrial,cdo vit realizohet panairi i mobiljeve ;java e dizajnit industrial .Panairi i njohur quhet Saloni nderkombetar i mobiljeve.Gjithashtu edhe fabrikat dhe ndermarjet e ndryshme eksportojne neper bote dizajnin italian.

Sporti

Ne metropolin e quajtur Milano vend te rendesishem zene edhe diciplinat sportive si :atletika-maratona,automobilizmi dhe Ferari jane sinonim i Milanezeve ,garat motoristike , ciklizmi, volejbolli gjithashtu jane te pelqyera, por me se shumti qyteti i Milanos shquhet per nga tifozeria e madhe e magjise se futbollit .

Pikerisht ne kete qytet bastioni me i madh i te gjithe grupmoshave jane dy skuadrat e mrekullueshme me nam ne itali dhe ne Evrope ,Milani dhe Interi.Jane dy rival ne nje qytet te cilet me lojen e tyre stermbushin me publik tribunat e stadiumit ne San Siro ;Giuseppe Meazza.